1.1 ความหมายของงานช่างตีเหล็ก
งานช่างตีเหล็ก หมายถึง งานช่างที่นำโลหะ โดยเฉพาะเหล็ก มาผ่านกระบวนการให้ความร้อนและขึ้นรูปด้วยแรงกระแทกหรือแรงกด เพื่อให้ได้รูปร่างและคุณสมบัติตามต้องการ เช่น เครื่องมือทางการเกษตร เครื่องมือช่าง เครื่องใช้ในครัวเรือน และผลิตภัณฑ์หัตถกรรม
งานตีเหล็กเป็นงานที่ต้องอาศัยทั้งความรู้ ทักษะ ความชำนาญ ความอดทน และประสบการณ์ของช่าง โดยเฉพาะการสังเกตสภาพของโลหะขณะได้รับความร้อน และการควบคุมแรงในการขึ้นรูป
1.2 ความสำคัญของงานช่างตีเหล็ก
งานช่างตีเหล็กมีบทบาทสำคัญต่อวิถีชีวิตของคนในชุมชน เนื่องจากในอดีตเครื่องมือหลายชนิดต้องผลิตหรือซ่อมแซมโดยช่างในท้องถิ่น เช่น มีด พร้า จอบ เสียม และเครื่องมือการเกษตร
นอกจากประโยชน์ด้านการใช้งานแล้ว งานตีเหล็กยังสะท้อนความสามารถของช่างและอัตลักษณ์ของแต่ละพื้นที่ สามารถพัฒนาเป็นสินค้าภูมิปัญญาและแหล่งเรียนรู้ทางวัฒนธรรมได้
1.3 ประวัติและพัฒนาการ
ผู้เรียนศึกษาความเป็นมาของงานตีเหล็กตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน รวมถึงการเปลี่ยนแปลงของเครื่องมือ วัสดุ และวิธีการผลิต จากการใช้แรงงานและเครื่องมือพื้นบ้านไปสู่การใช้เครื่องมือสมัยใหม่
1.4 บทบาทของช่างตีเหล็ก
ช่างตีเหล็กมีบทบาทในการผลิต ซ่อมแซม และพัฒนาเครื่องมือเครื่องใช้ของชุมชน รวมถึงเป็นผู้เก็บรักษาและถ่ายทอดองค์ความรู้ด้านงานโลหะให้แก่คนรุ่นหลัง
1.5 คุณค่าของภูมิปัญญา
ผู้เรียนตระหนักถึงคุณค่าของภูมิปัญญาท้องถิ่น ทั้งด้านประโยชน์ใช้สอย เศรษฐกิจ สังคม วัฒนธรรม และการสร้างอาชีพ

2.1 การออกแบบชิ้นงาน
ก่อนลงมือทำต้องกำหนดประเภท รูปร่าง ขนาด และวัตถุประสงค์ของผลิตภัณฑ์ อาจทำแบบร่างหรือกำหนดสัดส่วนเพื่อใช้เป็นแนวทางในการทำงาน

2.2 การเตรียมวัสดุ
เลือกวัสดุให้เหมาะสมกับชิ้นงาน จากนั้นตัดหรือเตรียมวัสดุให้มีขนาดเหมาะสมสำหรับการขึ้นรูป

2.3 การให้ความร้อน
นำวัสดุเข้าสู่เตาเพื่อให้มีสภาพเหมาะสมต่อการขึ้นรูป ช่างต้องอาศัยประสบการณ์ในการสังเกตสภาพของเหล็กและควบคุมความร้อนอย่างเหมาะสม
ไม่ควรใช้สีของเหล็กเป็นตัวกำหนดอุณหภูมิแบบตายตัวเพียงอย่างเดียว เพราะเตาและวัสดุแต่ละชนิดมีความแตกต่างกัน ควรปฏิบัติตามคำแนะนำด้านความปลอดภัยและวิธีการของช่างผู้เชี่ยวชาญ

2.4 การนำเหล็กออกจากเตา
ใช้คีมที่เหมาะสมจับชิ้นงานและนำไปยังทั่ง โดยต้องรักษาระยะห่างที่ปลอดภัยและระวังความร้อน

2.5 การตีขึ้นรูป
นำเหล็กวางบนทั่งแล้วใช้ค้อนตีเพื่อปรับรูปร่างตามแบบ การตีต้องมีจังหวะ น้ำหนัก และตำแหน่งที่เหมาะสม
ผู้เรียนควรเริ่มจากการฝึกตีชิ้นงานอย่างง่ายภายใต้การดูแลของครูภูมิปัญญา ก่อนพัฒนาไปสู่ชิ้นงานที่ซับซ้อนขึ้น

2.6 การยืดและการทำให้แบน
เป็นการปรับรูปร่างของวัสดุให้มีความยาวหรือความหนาตามต้องการ โดยต้องกระจายแรงอย่างสม่ำเสมอ

2.7 การดัดและการขึ้นรูป
ใช้เครื่องมือและวิธีการที่เหมาะสมในการดัดชิ้นงานให้เป็นรูปทรงที่ต้องการ

2.8 การตัดและแยกชิ้นงาน
ศึกษาแนวทางการตัดวัสดุด้วยเครื่องมือที่เหมาะสม โดยต้องคำนึงถึงการยึดชิ้นงานและการป้องกันสะเก็ดโลหะ

2.9 การตรวจสอบชิ้นงาน
ตรวจสอบรูปร่าง ขนาด ความสมมาตร ความแข็งแรง และความเรียบร้อย ก่อนเข้าสู่ขั้นตอนตกแต่ง

-จอบ
-เสียม
-พร้า
-มีด
-ดาบ
-อุปกรณ์ตัดปาล์ม

4.1 การควบคุมความร้อน
ช่างต้องเรียนรู้การควบคุมความร้อนให้เหมาะสมกับวัสดุและขั้นตอนการทำงาน โดยพิจารณาจากข้อมูลของวัสดุและคำแนะนำของผู้เชี่ยวชาญ

4.2 การควบคุมแรงและจังหวะการตี
การตีเหล็กต้องใช้จังหวะที่เหมาะสม ไม่ควรใช้แรงมากเกินความจำเป็น การควบคุมแรงช่วยให้ชิ้นงานมีรูปทรงสม่ำเสมอและลดความเสียหาย

4.3 การอ่านสภาพของวัสดุ
ช่างอาศัยประสบการณ์ในการสังเกตลักษณะของวัสดุระหว่างการทำงาน เช่น รูปร่าง การเปลี่ยนแปลง และสภาพพื้นผิว เพื่อประเมินว่าควรดำเนินการต่ออย่างไร

4.4 การขึ้นรูปอย่างแม่นยำ
ต้องควบคุมตำแหน่งการตีและทิศทางของแรงให้สัมพันธ์กับแบบที่กำหนด เพื่อให้ได้รูปร่างและขนาดตามต้องการ

4.5 การปรับปรุงคุณสมบัติของโลหะ
ศึกษาแนวคิดพื้นฐานเกี่ยวกับการปรับคุณสมบัติของเหล็กด้วยความร้อน เช่น การทำให้แข็ง การคลายความเค้น และการปรับสมดุลระหว่างความแข็งกับความเหนียว
ขั้นตอนดังกล่าวควรดำเนินการตามชนิดของวัสดุและวิธีการที่เหมาะสม โดยมีช่างผู้เชี่ยวชาญเป็นผู้ควบคุม

4.6 การแก้ปัญหาชิ้นงาน
ศึกษาปัญหาที่อาจเกิดขึ้น เช่น รูปร่างไม่ตรงแบบ ความหนาไม่สม่ำเสมอ การบิดงอ หรือพื้นผิวไม่เรียบร้อย และเรียนรู้แนวทางแก้ไขจากประสบการณ์ของช่าง

หัวใจสำคัญของหลักสูตรคือ “ครูภูมิปัญญา → สาธิต → ผู้เรียนสังเกต → ฝึกปฏิบัติ → สะท้อนผล → ถ่ายทอดต่อ”
ควรมีการบันทึกองค์ความรู้ของช่างแต่ละคน ทั้งประวัติ เทคนิค วิธีคิด เรื่องเล่าของชุมชน และผลงานสำคัญไว้เป็นเอกสาร ภาพถ่าย หรือสื่อวิดีโอ เพื่อป้องกันการสูญหายขององค์ความรู้ การถ่ายทอดควรเปิดโอกาสให้เยาวชนเข้ามาเรียนรู้และฝึกปฏิบัติอย่างต่อเนื่อง พร้อมสร้างระบบ “ช่างพี่เลี้ยง” ให้ผู้เรียนที่มีความสนใจสามารถฝึกต่อกับช่างผู้มีประสบการณ์ จนเกิดผู้สืบทอดรุ่นใหม่ในชุมชน

แนวคิดสำคัญของหลักสูตร:
“อนุรักษ์ภูมิปัญญา สร้างทักษะอาชีพ สืบสานงานช่าง สร้างคุณค่าให้ชุมชน”