การพัฒนาพื้นที่เกษตรกรรมตามหลัก เกษตรทฤษฎีใหม่ และ ปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง ของในหลวงรัชกาลที่ 9 ผสมผสานกับภูมิปัญญาพื้นบ้าน โดยสถาบันเศรษฐกิจพอเพียงและมูลนิธิกสิกรรมธรรมชาติ ได้นำมาออกแบบจัดสรรพื้นที่ดินและน้ำให้เกิดประโยชน์สูงสุด เพื่อให้เกษตรกรพึ่งพาตนเองได้ยั่งยืน
จุดเริ่มต้นและที่มารากฐานจากศาสตร์พระราชา: ต่อยอดมาจากแนวพระราชดำริเรื่องเกษตรทฤษฎีใหม่ ในการแบ่งพื้นที่ทำกินและขุดสระน้ำเพื่อกักเก็บน้ำไว้ใช้ยามแล้งการประยุกต์โดยภาคประชาชน: ภาคประชาสังคม นำโดยมูลนิธิกสิกรรมธรรมชาติและเครือข่าย ได้ร่วมกันขับเคลื่อนและปรับใช้ให้เข้ากับ "ภูมิสังคม" (สภาพพื้นที่และวัฒนธรรมท้องถิ่น) จนกลายมาเป็นชื่อเรียกว่า "โคก หนอง นา โมเดล"การสืบสานสู่ระดับชาติ: ภาครัฐได้นำโมเดลนี้มาส่งเสริมและขยายผลเป็นโครงการสำคัญเพื่อช่วยเหลือเกษตรกรและกระตุ้นเศรษฐกิจฐานราก
องค์ประกอบสำคัญโคก: พื้นที่ดินสูงจากการขุดหนอง ใช้ปลูกป่า 3 อย่าง ประโยชน์ 4 อย่าง ปลูกพืชผักสวนครัว และสร้างที่อยู่อาศัยหนอง: บ่อน้ำขนาดใหญ่สำหรับกักเก็บน้ำฝนไว้ใช้ในฤดูแล้ง เลี้ยงปลา และปลูกพืชน้ำนา: พื้นที่ลุ่มต่ำสำหรับทำนาปลูกข้าวอินทรีย์ตามวิถีเกษตรกรไทยคลองไส้ไก่: คูน้ำรอบพื้นที่เพื่อกระจายความชุ่มชื้นและระบายน้ำ

การจัดสรรและออกแบบพื้นที่ดินทำกินตามหลักภูมิสังคม โดยแบ่งพื้นที่ออกเป็น 5 องค์ประกอบหลักที่มีระดับสูงต่ำแตกต่างกัน เพื่อบริหารจัดการน้ำและดินให้เกิดความสมดุลตามธรรมชาติ
องค์ประกอบทางกายภาพหลักโคก (พื้นที่สูง): ดินที่ขุดจากสระนำมาถมเป็นเนินดินหรือพื้นที่สูงที่สุด ใช้สร้างที่อยู่อาศัย เลี้ยงสัตว์ และปลูกป่า 3 อย่าง ประโยชน์ 4 อย่าง (ไม้ใช้สอย ไม้กินได้ ไม้เศรษฐกิจ) สลับกับไม้ผลและพืชผักสวนครัวหนอง (พื้นที่กักเก็บน้ำ): บ่อน้ำหรือสระน้ำที่ขุดลึกลงไปเพื่อรองรับน้ำฝน เก็บกักน้ำไว้ใช้ในฤดูแล้ง และทำหน้าที่เป็นแก้มลิงธรรมชาติชะลอน้ำหลาก รวมถึงใช้เลี้ยงปลาและสัตว์น้ำต่างๆนา (พื้นที่ต่ำ): พื้นที่ราบลุ่มต่ำสำหรับทำนาปลูกข้าวอินทรีย์ โดยใช้น้ำที่ล้นจากหนองมาหล่อเลี้ยงในแปลงนาคลองไส้ไก่ (คลองระบายน้ำ): คูระบายน้ำรอบพื้นที่ที่ขุดให้คดเคี้ยวไปมาเพื่อกระจายความชุ่มชื้นและลำเลียงน้ำไปทั่วแปลง ลดภาระการรดน้ำต้นไม้คันนาทองคำ: คันนาที่มีความกว้างและสูงเป็นพิเศษ สำหรับปลูกพืชผักพื้นบ้าน ไม้ผล หรือพืชอาหารริมคันนาเพื่อใช้ประโยชน์อย่างคุ้มค่า

โคกหนองนาให้คุณค่าด้านการเรียนรู้ที่สำคัญในการน้อมนำ หลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง และเกษตรทฤษฎีใหม่มาประยุกต์กับภูมิปัญญาท้องถิ่น เพื่อสร้างความยั่งยืน พึ่งพาตนเองได้ และเข้าใจความสมดุลของระบบนิเวศธรรมชาติ
องค์ประกอบและการจัดการเรียนรู้การจัดการน้ำธรรมชาติ: เรียนรู้การขุดหนอง คลองไส้ไก่ และการกักเก็บน้ำไว้ใช้หน้าแล้งป่า 3 อย่าง ประโยชน์ 4 อย่าง: เรียนรู้การปลูกไม้ใช้สอย ไม้กินได้ และไม้เศรษฐกิจ บนพื้นที่โคกความมั่นคงทางอาหาร: เรียนรู้การทำเกษตรอินทรีย์ ปลูกพืชผักสวนครัว และเลี้ยงสัตว์รอบบริเวณบ้านคุณค่าด้านการพัฒนาคนและสังคมพึ่งพาตนเอง: ฝึกทักษะชีวิตให้ลดการพึ่งพิงปัจจัยภายนอกและลดรายจ่ายการคิดอย่างเป็นระบบ: ฝึกวางแผนจัดการทรัพยากรดิน น้ำ และเวลาให้เกิดประโยชน์สูงสุดถ่ายทอดสู่คนรุ่นใหม่: เป็นห้องเรียนธรรมชาติที่มีชีวิตสำหรับเยาวชนและชุมชน

กิจกรรมการเรียนรู้ของ โคก หนอง นา คือ การฝึกอบรมและการลงมือปฏิบัติจริงเกี่ยวกับการจัดการพื้นที่เกษตรกรรมตามหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง และเกษตรทฤษฎีใหม่ โดยเน้นการพึ่งพาตนเองและการบริหารดิน น้ำ ป่า ให้เกิดความยั่งยืน
ฐานการเรียนรู้หลักในโคกหนองนาฐานการบริหารจัดการน้ำ: ขุดหนอง คลอง ไส้ไก่ และทำโคกเพื่อกักเก็บน้ำฝนไว้ใช้ในหน้าแล้งและป้องกันน้ำท่วมฐานกสิกรรมธรรมชาติ: ปลูกป่า 3 อย่าง ประโยชน์ 4 อย่าง ปลูกพืช ผักสวนครัว และไม้ผลหลากหลายชนิดฐานปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพ: ทำปุ๋ยหมัก น้ำหมักชีวภาพ และการปรับปรุงบำรุงดินโดยไม่ใช้สารเคมีฐานการเลี้ยงสัตว์และประมง: เลี้ยงปลาในหนองน้ำ เลี้ยงไก่ไข่ หรือเป็ด เพื่อสร้างอาหารโปรตีนในครัวเรือนฐานแปรรูปผลผลิต: การแปรรูปอาหารและการทำผลิตภัณฑ์ใช้เองในชุมชนเพื่อลดรายจ่าย

การอนุรักษ์และพัฒนาตามแนวทาง โคก หนอง นา โมเดล คือการบริหารจัดการพื้นที่ดินและน้ำตามหลัก เศรษฐกิจพอเพียง และ เกษตรทฤษฎีใหม่ โดยให้ธรรมชาติจัดการตัวCเองร่วมกับภูมิปัญญาพื้นบ้าน เพื่อสร้างความยั่งยืนด้านอาหาร น้ำ และสิ่งแวดล้อม
ด้านการอนุรักษ์ (Conservation)อนุรักษ์ดินและน้ำ: ขุดหนองเก็บกักน้ำฝนไว้ใช้หน้าแล้ง ป้องกันน้ำท่วม และลดการชะล้างพังทลายของหน้าดินอนุรักษ์พันธุกรรมพืชและสัตว์: ปลูกป่า 3 อย่าง ประโยชน์ 4 อย่าง และส่งเสริมการใช้พันธุ์พืช พื้นเมือง สัตว์ท้องถิ่น เพื่อรักษาสมดุลและความหลากหลายทางชีวภาพฟื้นฟูสิ่งแวดล้อม: งดใช้สารเคมี หันมาทำเกษตรอินทรีย์เพื่อคืนชีวิตให้จุลินทรีย์ในดินและแมลงธรรมชาติด้านการพัฒนา (Development)จัดสรรพื้นที่เป็นสัดส่วน: แบ่งพื้นที่ทำโคก (พื้นที่สูงปลูกป่า/บ้าน), หนอง (ขุดบ่อเก็บน้ำและเลี้ยงปลา), และนา (ปลูกข้าวอินทรีย์) ตามความเหมาะสมของภูมิประเทศพึ่งพาตนเองได้: สร้างแหล่งอาหารในพื้นที่ เช่น พืชผักสวนครัว ไม้ผล เลี้ยงสัตว์ ทำให้มีกินมีใช้ตลอดปีต่อยอดเศรษฐกิจชุมชน: พัฒนาเป็นแหล่งเรียนรู้ ศูนย์ท่องเที่ยวเชิงเกษตร หรือแปรรูปผลผลิตเพื่อสร้างรายได้เสริมให้ครอบครัวและชุมชน