แหล่งโบราณคดีถ้ำเขาสามบาตร หรือถ้ำเขาสามบาท เป็นถ้ำบนภูเขาหินปูนเล็ก ๆ ใกล้แม่น้ำตรังและวัดไพรสณฑ์ ตั้งอยู่ที่ตำบลนาตาล่วง อำเภอเมืองตรัง ชาวบ้านเล่าว่า มีผู้นำทรัพย์สมบัติมาซุกซ่อนไว้มากถึง 3 บาตรพระ และยังผูกปริศนาลายแทงไว้ว่า ขึ้นต้นขาม (มะขาม) ข้ามต้นทึง (กะทิง) ถึงต้นข่อยคอย (มอง) ลงมา ไม้ค่าวาคัดออก ใครทายออก กินไม่รู้สิ้น การสำรวจถ้ำเขาสามบาตรทางโบราณคดีเริ่มเป็นครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. 2445 สมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ทรงบันทึกถึงการพบอักษรจารึกบนผนังถ้ำ และทรงวินิจฉัยว่า เป็นตัวอักษรไทยสมัยอยุธยาลักษณะเดียวกับที่วัดป่าโมก กรมศิลปากร สำรวจพบว่า ถ้ำนี้มีหลักฐานทางโบราณคดียุคก่อนประวัติศาสตร์ คือเศษภาชนะดินเผาเนื้อดินค่อนข้างหยาบ แบบหม้อสามขา ภาชนะปากผายชามเตี้ย ตกแต่งผิวด้วยลายเชือกทาบ เครื่องมือสะเก็ดหิน ค้อนหิน เปลือกหอยแครงเจาะรู ชิ้นส่วนกระดูกสัตว์ กระดองเต่า หอยน้ำจืด ส่วนหลักฐานสมัยประวัติศาสตร์อยุธยาคือชิ้นส่วนภาชนะดินเผาเนื้อดินขาวเหนียวแบบชามมีเชิง คนโทและพวยกา นอกจากนี้ ยังสำรวจพบหลักฐานเพิ่มเติมคือ ภาพเขียนสีแดง เป็นรูปภาพคล้ายภูเขาสามลูกต่อกันนักวิชาการท่านหนึ่งให้ความเห็นว่า ตามทำเลที่ตั้งของเขาสามบาตร นับเป็นแหล่งโบราณคดีก่อนประวัติศาสตร์ที่เหมาะสมต่อการเข้าอยู่อาศัยคือเป็ฯถ้ำซึ่งอยู่ไม่สูงเกินไปนัก ถ้ำแห้ง มีบริเวณที่สามารถเข้าอยู่อาศัยประกอบกิจกรรมครัวเรือนได้ ทั้งยังอยู่ใกล้ทางน้ำใช้เป็นแหล่งอุปโภคบริโภคและการคมนาคมติดต่อกับชุมชนข้างเคียงในบริเวณลุ่มน้ำเดียวกัน (แหล่งโบราณคดีข้างเคียงได้แก่ ถ้ำหมูดิน ถ้ำเขาน้ำพราย ถ้ำตราและถ้ำเขาปินะ) นอกจากถ้ำนี้เคยใช้เป็นที่อยู่อาศัยของคนสมัยก่อนประวัติศาสตร์แล้ว ยังปรากฏว่าเคยใช้เป็นศาสนสถานสำคัญของกลุ่มชนในภูมิภาคนี้ร่วมสมัยอยุธยา โดยมีหลักฐานตัวหนังสือจารึกบนผนังหินบอกพุทธศักราชไว้ด้วย คือ พ.ศ. 2150 ตรงกับสมัยของสมเด็จพระเอกาทศรถ แห่งกรุงศรีอยุธยา คือ พ.ศ. 2148-2163 ซึ่งการจารึกตัวหนังสือไทยสมัยอยุธยาไว้ในถ้ำเช่นนี้ เป็นหลักฐานที่หาได้ยาก (ที่มา : http://www.iamtrang.com/)

เขาสามบาตร นับเป็นแหล่งโบราณคดีก่อนประวัติศาสตร์ที่เหมาะสมต่อการเข้าอยู่อาศัยคือเป็นถ้ำซึ่งอยู่ไม่สูงเกินไปนัก ถ้ำแห้ง มีบริเวณที่สามารถเข้าอยู่อาศัยประกอบกิจกรรมครัวเรือนได้ ทั้งยังอยู่ใกล้ทางน้ำใช้เป็นแหล่งอุปโภคบริโภคและการคมนาคมติดต่อกับชุมชนข้างเคียงในบริเวณลุ่มน้ำเดียวกัน (แหล่งโบราณคดีข้างเคียงได้แก่ ถ้ำหมูดิน ถ้ำเขาน้ำพราย ถ้ำตราและถ้ำเขาปินะ) นอกจากถ้ำนี้เคยใช้เป็นที่อยู่อาศัยของคนสมัยก่อน

ถ้ำเขาสามบาตรทางโบราณคดีเริ่มเป็นครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. 2445 สมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ทรงบันทึกถึงการพบอักษรจารึกบนผนังถ้ำ และทรงวินิจฉัยว่า เป็นตัวอักษรไทยสมัยอยุธยาลักษณะเดียวกับที่วัดป่าโมก กรมศิลปากร สำรวจพบว่า ถ้ำนี้มีหลักฐานทางโบราณคดียุคก่อนประวัติศาสตร์ คือเศษภาชนะดินเผาเนื้อดินค่อนข้างหยาบ แบบหม้อสามขา ภาชนะปากผายชามเตี้ย ตกแต่งผิวด้วยลายเชือกทาบ เครื่องมือสะเก็ดหิน ค้อนหิน เปลือกหอยแครงเจาะรู ชิ้นส่วนกระดูกสัตว์ กระดองเต่า หอยน้ำจืด ส่วนหลักฐานสมัยประวัติศาสตร์อยุธยาคือชิ้นส่วนภาชนะดินเผาเนื้อดินขาวเหนียวแบบชามมีเชิง คนโทและพวยกา นอกจากนี้ ยังสำรวจพบหลักฐานเพิ่มเติมคือ ภาพเขียนสีแดง เป็นรูปภาพคล้ายภูเขาสามลูกต่อกันนักวิชาการท่านหนึ่งให้ความเห็นว่า ตามทำเลที่ตั้งของเขาสามบาตร นับเป็นแหล่งโบราณคดีก่อนประวัติศาสตร์ที่เหมาะสมต่อการเข้าอยู่อาศัยคือเป็ฯถ้ำซึ่งอยู่ไม่สูงเกินไปนัก ถ้ำแห้ง มีบริเวณที่สามารถเข้าอยู่อาศัยประกอบกิจกรรมครัวเรือนได้ ทั้งยังอยู่ใกล้ทางน้ำใช้เป็นแหล่งอุปโภคบริโภคและการคมนาคมติดต่อกับชุมชนข้างเคียงในบริเวณลุ่มน้ำเดียวกัน (แหล่งโบราณคดีข้างเคียงได้แก่ ถ้ำหมูดิน ถ้ำเขาน้ำพราย ถ้ำตราและถ้ำเขาปินะ) นอกจากถ้ำนี้เคยใช้เป็นที่อยู่อาศัยของคนสมัยก่อนประวัติศาสตร์แล้ว ยังปรากฏว่าเคยใช้เป็นศาสนสถานสำคัญของกลุ่มชนในภูมิภาคนี้ร่วมสมัยอยุธยา โดยมีหลักฐานตัวหนังสือจารึกบนผนังหินบอกพุทธศักราชไว้ด้วย คือ พ.ศ. 2150 ตรงกับสมัยของสมเด็จพระเอกาทศรถ แห่งกรุงศรีอยุธยา คือ พ.ศ. 2148-2163 ซึ่งการจารึกตัวหนังสือไทยสมัยอยุธยาไว้ในถ้ำเช่นนี้ เป็นหลักฐานที่หาได้ยาก (ที่มา : http://www.iamtrang.com/)

ชาวบ้านแถบนั้นเล่าต่อๆ กันมาว่า ภายในถ้ำแห่งนี้ ได้มีผู้นำทรัพย์สมบัติมาซุกซ่อนไว้มากถึง 3 บาตรพระ พร้อมกับผูกปริศนาลายแทงเอาไว้ว่า “ขึ้นต้นขาม (มะขาม) ข้ามต้นทึง (กระทิง) ถึงต้นข่อยคอย (ก้ม) ลงมา ไม้ค่า (แค่) วา คัดออก ใครทายออกกินไม่รู้สิ้น” แต่ปริศนานี้ชาวบ้านเล่าด้วยว่าได้มีเจ้านายคนหนึ่งขี่ช้างมาแก้ปริศนานั้นตก และได้เอาสมบัติออกไปทั้งหมดแล้ว

เมื่อ พ.ศ.2454 สมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมพระยานริศรานุวัติวงศ์ เคยเสด็จมาที่ “เขาสามบาตร” และได้ทรงบันทึกเรื่องการพบรอยบันทึกบนผนังถ้ำแห่งนี้เอาไว้ โดยทรงวินิจฉัยว่าเป็นอักษรไทยสมัยอยุธยา และมีรูปลักษณ์แบบเดียวกับตัวหนังสือที่วัดป่าโมกข์ ร่วมสมัยพระเจ้าท้ายสระ (พ.ศ.2252-2275)
ต่อมา พ.ศ.2519 นายวรรณยุทธ ณ วิลาศ เจ้าหน้าที่หน่วยศิลปากรที่ 9 ได้เข้าไปสำรวจทางด้านโบราณคดี และรายงานว่าเป็นถ้ำที่มีหนังสือไทยจารึกไว้บนผนัง จากนั้น พ.ศ.2523 คณะโครงการสำรวจแหล่งโบราณคดี และโบราณสถานภาคใต้ กรมศิลปากร ได้เข้าไปสำรวจ “เขาสามบาตร” ซ้ำอีก และบันทึกว่าพบจารึกอักษรไทยสมัยอยุธยา และหลักฐานก่อนสมัยประวัติศาสตร์ คือภาชนะดินเผา และเครื่องมือหิน

จากนั้น พ.ศ.2533 ชมรมอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม โรงเรียนสภาราชินี จ.ตรัง ได้เข้าไปทำการสำรวจอีกครั้ง และพบหลักฐานทั้งสมัยก่อนประวัติศาสตร์ และสมัยประวัติศาสตร์ อยู่ร่วมกันเช่นเดียวกับรายงานของคณะอื่นๆ นอกจากนั้น ทางชมรมยังได้พบหลักฐานอีกชิ้นหนึ่ง ที่ยังไม่มีการบันทึกไว้ในรายงานการสำรวจฉบับอื่นๆ คือภาพเขียนสีรูปทรงคล้ายภูเขาสามลูกต่อกันที่อยู่ในซอกผนัง “ถ้ำสามบาตร”

พ.ศ. 2523 คณะสำรวจโครงการสำรวจแหล่งโบราณคดีและโบราณสถานภาคใต้ กองโบราณคดี กรมศิลปากร พบหลักฐานโบราณคดียุคก่อนประวัติศาสตร์ ทั้งเศษภาชนะดินเผาเนื้อดิน (Earthenware) แบบหม้อสามขา ภาชนะดินเผาปากผาย เครื่องมือสะเก็ดหิน ค้อนหิน ชิ้นส่วนกระดูกสัตว์ เปลือกหอยเจาะรู และหลักฐานทางโบราณคดีสมัยอยุธยา คือ ชิ้นส่วนภาชนะดินเผาเนื้อดิน ขาวเหนียว แบบชามมีเชิง คนโทและพวยกา และใน พ.ศ. 2533 ชมรมอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม โรงเรียนสภาราชินี จังหวัดตรัง สำรวจพบภาพเขียนสีแดง เขียนเป็นรูปคล้ายภูเขาสามลูกต่อกัน[