นางเมดตา พลฤทธิ์ เจ้าของศูนย์การเรียนรู้การพัฒนาคุณภาพชีวิตตามหลักทฤษฎีใหม่ ประยุกต์สู่ “โคก หนอง นา” ในพื้นที่หมู่ 6 ต่าบลนาโต๊ะหมิง อำเภอเมืองตรัง จังหวัดตรัง ได้ปรับพื้นที่สวนป่าล์มน้ำมันเดิมเป็น "ศูนย์การเรียนรู้ โคก หนอง นา อารยเกษตร" ด้วยแนวคิดการพัฒนาพื้นที่แบบผสมผสามและประยุกต์ใช้พลักเศรษฐกิจพอเพียง
จากแนวคิดการน้อมนำหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงและศาสตร์พระราชามาประยุกต์ใช้ในการพัฒนาคุณภาพชีวิตของประชาชน โดยมีพื้นฐานสำคัญจากแนวคิด เกษตรทฤษฎีใหม่ ซึ่งมุ่งเน้นการบริหารจัดการที่ดินและแหล่งน้ำให้เหมาะสมกับสภาพพื้นที่ เพื่อให้ประชาชนสามารถพึ่งพาตนเอง มีอาหารเพียงพอ ลดรายจ่าย และดำรงชีวิตได้อย่างมั่นคงและยั่งยืน

แนวคิด “โคก หนอง นา” เป็นการประยุกต์และต่อยอดหลักทฤษฎีใหม่ร่วมกับภูมิปัญญาท้องถิ่น โดยออกแบบการจัดการพื้นที่ให้สอดคล้องกับธรรมชาติและบริบทของแต่ละพื้นที่ ประกอบด้วย “โคก” หรือพื้นที่ยกระดับสำหรับปลูกไม้ยืนต้น ไม้ผล และพืชอาหาร “หนอง” หรือแหล่งน้ำสำหรับกักเก็บและใช้ประโยชน์ทางการเกษตร และ “นา” หรือพื้นที่สำหรับปลูกข้าวและพืชอาหาร ซึ่งมีเป้าหมายสำคัญในการสร้างความมั่นคงด้านอาหารและส่งเสริมการพึ่งพาตนเอง

ต่อมา กรมการพัฒนาชุมชน กระทรวงมหาดไทย ได้น้อมนำแนวคิดการพัฒนาคุณภาพชีวิตตามหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงและทฤษฎีใหม่มาขับเคลื่อนเป็นรูปธรรม โดยส่งเสริมการพัฒนาพื้นที่ต้นแบบและศูนย์เรียนรู้ในรูปแบบ “โคก หนอง นา” เพื่อให้ประชาชนได้เรียนรู้จากพื้นที่จริง ผ่านกระบวนการลงมือปฏิบัติ การจัดการดิน น้ำ ป่า และการทำเกษตรแบบผสมผสาน อันนำไปสู่การสร้างความมั่นคงในการดำรงชีวิตและการพัฒนาชุมชนอย่างยั่งยืน

ด้วยเหตุนี้ จึงได้จัดตั้ง ศูนย์การเรียนรู้การพัฒนาคุณภาพชีวิตตามหลักทฤษฎีใหม่ ประยุกต์สู่ “โคก หนอง นา” ขึ้น เพื่อเป็นแหล่งศึกษา เรียนรู้ สาธิต และถ่ายทอดองค์ความรู้ให้แก่ประชาชน นักเรียน นักศึกษา เกษตรกร และผู้สนใจ โดยมุ่งเน้นให้ผู้เรียนได้รับประสบการณ์ตรงจากการปฏิบัติจริง สามารถเข้าใจหลักการจัดการทรัพยากรอย่างเป็นระบบ และนำความรู้ไปประยุกต์ใช้ให้เหมาะสมกับพื้นที่และวิถีชีวิตของตนเอง

ศูนย์การเรียนรู้แห่งนี้จึงมีบทบาทสำคัญในการเป็นพื้นที่ต้นแบบของการพัฒนาคุณภาพชีวิตที่เชื่อมโยง คน ดิน น้ำ ป่า และการเกษตร เข้าด้วยกัน โดยส่งเสริมให้เกิดการใช้ทรัพยากรอย่างรู้คุณค่า การอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม การสร้างความมั่นคงทางอาหาร การลดรายจ่าย และการสร้างรายได้ให้แก่ครัวเรือนและชุมชน
นอกจากนี้ ศูนย์การเรียนรู้ยังเป็นพื้นที่สำหรับการแลกเปลี่ยนองค์ความรู้ระหว่างประชาชน ผู้นำชุมชน ภาคีเครือข่าย และหน่วยงานต่าง ๆ เพื่อร่วมกันพัฒนารูปแบบการดำเนินชีวิตและการประกอบอาชีพตามหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง อันจะนำไปสู่การสร้างชุมชนที่มีความเข้มแข็ง สามารถพึ่งพาตนเองได้ และมีการพัฒนาอย่างสมดุลและยั่งยืนต่อไป

1. ลักษณะทางกายภาพ

ศูนย์การเรียนรู้การพัฒนาคุณภาพชีวิตตามหลักทฤษฎีใหม่ ประยุกต์สู่ “โคก หนอง นา” เป็นพื้นที่เรียนรู้ที่ออกแบบและพัฒนาตามแนวคิดการจัดการทรัพยากรธรรมชาติอย่างสมดุล โดยคำนึงถึงสภาพภูมิประเทศ ภูมิอากาศ ทรัพยากรดิน น้ำ และความเหมาะสมของพื้นที่เป็นสำคัญ

พื้นที่ภายในศูนย์การเรียนรู้มีการจัดสรรพื้นที่ให้เกิดประโยชน์สูงสุดตามแนวทาง “โคก หนอง นา” ประกอบด้วย

1.1 โคก

เป็นพื้นที่ยกระดับหรือเนินดิน ใช้สำหรับปลูกไม้ยืนต้น ไม้ผล ไม้ใช้สอย และพืชผักต่าง ๆ โดยจัดให้มีความหลากหลายของพืชตามแนวคิด “ปลูกป่า 3 อย่าง ประโยชน์ 4 อย่าง” ได้แก่ ไม้ใช้สอย ไม้กินได้ ไม้เศรษฐกิจ และช่วยอนุรักษ์ดินและน้ำ

1.2 หนอง

เป็นแหล่งกักเก็บน้ำภายในพื้นที่ เพื่อใช้ในการอุปโภค บริโภค และการเกษตร รวมทั้งช่วยรองรับน้ำในช่วงฤดูฝน ลดปัญหาน้ำท่วม และเป็นแหล่งน้ำสำรองในช่วงฤดูแล้ง นอกจากนี้ยังสามารถใช้เป็นพื้นที่สำหรับเลี้ยงปลาและสร้างระบบนิเวศที่เหมาะสมในพื้นที่

1.3 นา

เป็นพื้นที่สำหรับปลูกข้าวและพืชอาหารอื่น ๆ ตามความเหมาะสมของพื้นที่ เพื่อสร้างความมั่นคงทางอาหารให้แก่ครัวเรือนและชุมชน รวมทั้งสามารถปลูกพืชหมุนเวียนหรือพืชหลังนาเพื่อเพิ่มประโยชน์และสร้างรายได้

นอกจากนี้ ศูนย์การเรียนรู้อาจประกอบด้วยพื้นที่สำหรับปลูกพืชผักสวนครัว โรงเรือนเพาะชำ พื้นที่ทำปุ๋ยอินทรีย์ คอกสัตว์หรือโรงเรือนเลี้ยงสัตว์ ตลอดจนพื้นที่สำหรับแปรรูปผลผลิตและจัดแสดงผลิตภัณฑ์ ซึ่งล้วนเชื่อมโยงกันเป็นระบบการเกษตรแบบผสมผสาน

ศูนย์การเรียนรู้แห่งนี้มีคุณค่าในฐานะพื้นที่เรียนรู้จากประสบการณ์จริง ผู้เรียนสามารถเรียนรู้ผ่านการสังเกต การลงมือปฏิบัติ และการแลกเปลี่ยนประสบการณ์ โดยมีคุณค่าทางการเรียนรู้ ดังนี้

2.1 การเรียนรู้หลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง

ผู้เรียนได้เรียนรู้หลัก ความพอประมาณ ความมีเหตุผล และการมีภูมิคุ้มกันที่ดี โดยใช้ความรู้และคุณธรรมเป็นพื้นฐานในการดำเนินชีวิต สามารถนำไปประยุกต์ใช้ในการจัดการทรัพยากร การประกอบอาชีพ และการดำรงชีวิตประจำวัน

2.2 การเรียนรู้ตามหลักทฤษฎีใหม่

ผู้เรียนเข้าใจแนวคิดการจัดสรรและบริหารจัดการพื้นที่ให้เกิดประโยชน์สูงสุด โดยเน้นการมีแหล่งน้ำ การผลิตอาหาร และการสร้างความมั่นคงในการดำรงชีวิต สามารถปรับใช้ให้เหมาะสมกับสภาพพื้นที่และบริบทของตนเอง

2.3 การเรียนรู้ระบบเกษตรแบบผสมผสาน

ผู้เรียนได้ศึกษาและฝึกปฏิบัติการปลูกพืช การเลี้ยงสัตว์ และการจัดการทรัพยากรในพื้นที่อย่างเชื่อมโยงกัน ช่วยลดต้นทุนการผลิต ใช้ทรัพยากรอย่างคุ้มค่า และสร้างความหลากหลายทางอาหารและรายได้

2.4 การเรียนรู้ด้านการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ

ผู้เรียนตระหนักถึงความสำคัญของดิน น้ำ ป่าไม้ และระบบนิเวศ รวมถึงเรียนรู้วิธีการอนุรักษ์และฟื้นฟูทรัพยากร เช่น การปลูกต้นไม้ การทำปุ๋ยอินทรีย์ การเก็บกักน้ำ และการลดการใช้สารเคมี

2.5 การเรียนรู้เพื่อการพึ่งพาตนเอง

ผู้เรียนสามารถนำความรู้และทักษะที่ได้รับไปประยุกต์ใช้ในการผลิตอาหาร ลดรายจ่ายในครัวเรือน สร้างอาชีพเสริม และพัฒนาคุณภาพชีวิตของตนเองและครอบครัว

การจัดกิจกรรมการเรียนรู้เน้นกระบวนการ “เรียนรู้จากการลงมือปฏิบัติจริง” โดยสามารถจัดกิจกรรมได้ ดังนี้

3.1 กิจกรรมศึกษาพื้นที่และเรียนรู้ฐาน “โคก หนอง นา”

ผู้เรียนศึกษาลักษณะและองค์ประกอบของพื้นที่ เรียนรู้ความสัมพันธ์ระหว่างโคก หนอง และนา รวมทั้งวิเคราะห์ประโยชน์ของการจัดการพื้นที่ตามหลักทฤษฎีใหม่

3.2 กิจกรรมการจัดการน้ำ

ผู้เรียนเรียนรู้การเก็บกักน้ำ การใช้น้ำอย่างประหยัด และการวางแผนบริหารจัดการน้ำให้เพียงพอต่อการใช้ตลอดทั้งปี เช่น การดูแลแหล่งน้ำ การทำระบบส่งน้ำ และการนำน้ำมาใช้ประโยชน์อย่างเหมาะสม

3.3 กิจกรรมปลูกป่าและปลูกพืชผสมผสาน

ผู้เรียนร่วมกันปลูกไม้ผล ไม้ยืนต้น พืชผักสวนครัว และพืชสมุนไพร โดยเรียนรู้การเลือกชนิดพืชให้เหมาะสมกับพื้นที่ การดูแลรักษา และการใช้ประโยชน์จากพืชแต่ละชนิด

3.4 กิจกรรมการทำนาและการผลิตอาหาร

ผู้เรียนได้เรียนรู้กระบวนการปลูกข้าวหรือพืชอาหาร ตั้งแต่การเตรียมพื้นที่ การปลูก การดูแลรักษา จนถึงการเก็บเกี่ยว เพื่อให้เห็นความสำคัญของการสร้างความมั่นคงทางอาหาร

3.5 กิจกรรมการทำปุ๋ยอินทรีย์และน้ำหมักชีวภาพ

ผู้เรียนฝึกนำวัสดุเหลือใช้ทางการเกษตรและเศษอินทรีย์มาใช้ประโยชน์ในการทำปุ๋ยอินทรีย์ ช่วยลดต้นทุน ลดปริมาณขยะ และส่งเสริมการเกษตรที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม

3.6 กิจกรรมการแปรรูปและเพิ่มมูลค่าผลผลิต

ผู้เรียนศึกษาวิธีการนำผลผลิตทางการเกษตรมาแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์เพื่อการบริโภคหรือจำหน่าย ช่วยเพิ่มมูลค่าให้กับทรัพยากรในชุมชนและสามารถพัฒนาเป็นอาชีพได้

3.7 กิจกรรมถอดบทเรียนและแลกเปลี่ยนเรียนรู้

หลังจากการปฏิบัติกิจกรรม ผู้เรียนร่วมกันสรุปความรู้ วิเคราะห์ปัญหา อุปสรรค และแนวทางแก้ไข รวมทั้งแลกเปลี่ยนประสบการณ์เพื่อนำองค์ความรู้ไปประยุกต์ใช้ในครัวเรือนและชุมชน

ศูนย์การเรียนรู้มุ่งเน้นการพัฒนาพื้นที่ควบคู่กับการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ เพื่อให้เกิดความยั่งยืน ดังนี้

4.1 การอนุรักษ์ดิน

ส่งเสริมการใช้ปุ๋ยอินทรีย์ ปุ๋ยหมัก และวัสดุธรรมชาติในการบำรุงดิน ลดการใช้สารเคมี และเพิ่มความอุดมสมบูรณ์ของดินอย่างต่อเนื่อง

4.2 การอนุรักษ์และบริหารจัดการน้ำ

พัฒนาแหล่งกักเก็บน้ำภายในพื้นที่ ใช้น้ำอย่างประหยัด และวางแผนการใช้น้ำให้เหมาะสมกับกิจกรรมทางการเกษตร เพื่อให้มีน้ำใช้อย่างเพียงพอตลอดทั้งปี

4.3 การอนุรักษ์ป่าและความหลากหลายทางชีวภาพ

ส่งเสริมการปลูกไม้ยืนต้น ไม้ผล พืชพื้นถิ่น และพืชสมุนไพร เพื่อเพิ่มพื้นที่สีเขียว สร้างความหลากหลายของพืชและสัตว์ และช่วยฟื้นฟูระบบนิเวศในพื้นที่

4.4 การจัดการขยะและวัสดุเหลือใช้

ส่งเสริมการคัดแยกขยะ การนำวัสดุเหลือใช้กลับมาใช้ประโยชน์ และการนำเศษวัสดุอินทรีย์มาผลิตปุ๋ยหมัก เพื่อลดปริมาณขยะและลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม

4.5 การพัฒนาองค์ความรู้และนวัตกรรม

ส่งเสริมให้มีการรวบรวมองค์ความรู้ ภูมิปัญญาท้องถิ่น และเทคโนโลยีที่เหมาะสมมาประยุกต์ใช้ในการพัฒนาพื้นที่ รวมทั้งเผยแพร่ความรู้ผ่านการจัดกิจกรรม สื่อการเรียนรู้ และการสร้างเครือข่ายการเรียนรู้

4.6 การมีส่วนร่วมของชุมชน

เปิดโอกาสให้ประชาชน นักเรียน นักศึกษา และภาคีเครือข่ายเข้ามามีส่วนร่วมในการดูแล รักษา และพัฒนาศูนย์การเรียนรู้อย่างต่อเนื่อง เพื่อให้เกิดความรู้สึกเป็นเจ้าของและนำไปสู่ความยั่งยืนของแหล่งเรียนรู้