1. ประวัติความเป็นมาบ้านตระกูลคีรีรัตน์
บ้านตระกูลคีรีรัตน์ (กรมศิลปากร 2565 ; ภาณวัุวัฒน์ เอื้อสามาลย์ และคณะ 2561: 140) เป็นบ้านของนายกีวด คีรีรัตน์ หรือ พันวด ชาวจีนฮกเกี้ยนโพ้นทะเลที่มาตั้งรกรากและค้าขายอยู่ในตำบลทุ่งค่าย ตั้งแต่ พ.ศ. 2465 และได้ก่อร่างสร้างตัวจนกลายเป็นคหบดีในสมัยนั้น เป็นเจ้าของโรงเลื่อย โรงอิฐ เตาถ่าน ตลาด และรถรับส่งสินค้า บ้านหลังนี้สร้างแล้วเสร็จเมื่อ พ.ศ.2490 ใช้เวลาก่อสร้าง 1 ปี 7 เดือน ค่าใช้จ่ายในการก่อสร้างประมาณ 360,000 บาท

เมื่อนายกีวดถึงแก่กรรม บ้านหลังนี้ก็ตกเป็นมรดกแก่ลูกหลาน ซึ่งได้มอบบ้านหลังนี้ให้เป็นสมบัติของแผ่นดิน ทางจังหวัดจึงได้สนับสนุนงบประมาณให้กรมศิลปากรดำเนินการบูรณะตามหลักวิชาการจนแล้วเสร็จในปี 2554 และได้เปิดเป็นแหล่งเรียนรู้ของท้องถิ่น

ลักษณะบ้านเป็นอาคารเรือนไม้ 2 ชั้น ตัวบ้านล้อมรอบด้วยกำแพง 4 ด้าน โครงสร้างอาคารก่ออิฐสอปูน ตกแต่งด้วยลายปูนปั้นแบบตะวันตก มีลายฉลุไม้แบบจีนผสมไทยมุสลิม หลังคาจั่วมะนิลามุงกระเบื้องว่าว โครงสร้างหลังคาเป็นไม้พะยอม ภายในอาคารชั้นล่างเป็นห้องกว้างพื้นปูนขัดมัน ชั้นบนปูพื้นด้วยไม้ตะเตียนทอง กั้นห้องด้วยไม้ทัง ใช้ลายฉลุแบบไม้จีนตกแต่งช่องลม มีโต๊ะบูชาภาพเขียนเทพเจ้ากวนอูตั้งชิดผนังห้องโถง ด้านนอกเป็นระเบียงเปิดโล่งมีบันไดลงสู่ชั้นล่างใกล้ประตูทางเข้า

ภายนอกเดิมมีกำแพงล้อมรอบบ้านทั้ง 4 ด้าน ปัจจุบันมีการขยายถนนเป็น 4 ช่องทาง ทำให้ปัจจุบันด้านหน้ามีถนนติดกับตัวบ้านพอดี

รูปแบบสถาปัตยกรรมที่ปรากฏอาจได้รับแรงบันดาลใจจากสถาปัตยกรรมแบบอาณานิคม แบบที่พบเห็นตามหัวเมืองต่าง ๆ ในภูมิภาคชายทะเลตะวันตก เช่น เมืองภูเก็ต เมืองตรัง ปีนัง เป็นต้น เมื่อนำมาผสมผสานกับหลังคาเรือนไทยมุสลิมแล้วจึงทำให้บ้านหลังนี้กลายเป็นตัวอย่างสถาปัตยกรรมแบบท้องถิ่นที่แสดงให้เห็นพัฒนาการของชุมชนอย่างชัดเจน

ลักษณะทางกายภาพบ้านตระกูลคีรีรัตน์
• สถาปัตยกรรม: เป็นอาคารครึ่งปูนครึ่งไม้ 2 ชั้น โดดเด่นด้วยการผสมผสานศิลปะหลากหลายวัฒนธรรม (Eclecticism) ได้แก่ สถาปัตยกรรมแบบอาณานิคม (Colonial Style) หรือชิโนโปรตุกีสที่นิยมในหัวเมืองชายทะเลตะวันตก (เช่น ภูเก็ต ปีนัง) ผสมผสานเข้ากับงานไม้และรูปทรงหลังคาที่มีกลิ่นอายแบบเรือนไทยมุสลิม
• การตกแต่ง: ตัวอาคารล้อมรอบด้วยกำแพงปูนทั้ง 4 ด้าน ภายในและภายนอกตกแต่งประดับประดาด้วย ลายปูนปั้นแบบตะวันตก ควบคู่ไปกับ งานไม้ฉลุลาย ทั้งลวดลายแบบจีนและแบบไทยอย่างลงตัว

คุณค่าด้านการเรียนบ้านตระกูลคีรีรัตน์
• ด้านประวัติศาสตร์และสังคม: เป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่บอกเล่าเรื่องราวการอพยพย้ายถิ่นฐาน การสร้างเนื้อสร้างตัวของกลุ่มชาติพันธุ์ และเครือข่ายทางการค้าในอดีต
• ด้านสถาปัตยกรรมและศิลปกรรม: เป็นห้องเรียนมีชีวิตที่แสดงถึงภูมิปัญญาการผสมผสานงานช่างตะวันตก จีน และท้องถิ่นภาคใต้เข้าด้วยกันอย่างกลมกลืน จนกลายเป็นเอกลักษณ์เฉพาะถิ่นที่หาดูได้ยากในปัจจุบัน

กิจกรรมการเรียนรู้บ้านตระกูลคีรีรัตน์
• การศึกษาดูงานนอกสถานที่: เปิดโอกาสให้นักเรียน นักศึกษา และผู้สนใจ เข้าศึกษาเรียนรู้สถาปัตยกรรมโบราณและวิถีชีวิตชุมชน
• การบรรยายประวัติศาสตร์ท้องถิ่น: มีกิจกรรมการเล่าเรื่องความเป็นมาของตระกูลคีรีรัตน์ บทบาทของชาวจีนฮกเกี้ยนต่อเศรษฐกิจเมืองตรัง
• การสำรวจงานศิลป์สถาปัตยกรรม: กิจกรรมศึกษาลวดลายปูนปั้น งานไม้ฉลุ และการจัดวางพื้นที่ใช้สอยของบ้านคหบดีโบราณ

กิจกรรมการเรียนรู้บ้านตระกูลคีรีรัตน์
• การบูรณะโดยภาครัฐและชุมชน: ตัวอาคารได้รับการบูรณปฏิสังขรณ์โดยหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง (เช่น สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดตรังและกรมศิลปากร) ให้กลับมามั่นคงแข็งแรง ปลอดภัย พร้อมกับคงรักษารูปแบบดั้งเดิมเอาไว้ให้มากที่สุด